### 🌿 श्रीमद्भगवद्गीता – अध्याय १८: श्लोक ५१ ते ५३ 🌿

**श्रीभगवानुवाच:** 

**श्लोक:**

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च।

शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ ५१ ॥

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।

ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ ५२ ॥

अहङ्कारं बलं दर्प कामं क्रोधं परिग्रहम् ।

विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५३ ॥

---

### 📖 शब्दार्थ आणि अन्वयार्थ

**अन्वयार्थ:**

जो साधक विशुद्ध बुद्धीने युक्त, धैर्याने आत्म्याचे (इंद्रियांचे) नियमन करून, शब्दादी विषयांचा त्याग करून आणि राग-द्वेषांना दूर सारून राहतो; जो एकान्तसेवी, मिताहारी (मोजके खाणारा), ज्याचे शरीर-वाणी आणि मन वश आहेत, जो नित्य ध्यानयोगपरायण आहे आणि ज्याने वैराग्याचा आश्रय घेतला आहे; जो अहंकार, बल, दर्प, काम, क्रोध आणि परिग्रहाचा त्याग करून 'ममता' रहित आणि शांत होतो, तो साधक ब्रह्मप्राप्तीसाठी पात्र होतो.

---

### 🖋️ स्वामी रामसुखदास महाराजांचे सहज चिंतन (मराठी रूपांतर)

**संबध:** ज्ञानाची पराकाष्ठा (परम निष्ठा) प्राप्त करण्यासाठी कोणती साधनसामग्री आवश्यक आहे, हे आता पुढील तीन श्लोकांत सांगितले जात आहे.

**व्याख्या:**

* **'बुद्ध्या विशुद्धया युक्तः':** जो सांख्ययोगी साधक परमात्मतत्त्व प्राप्त करू इच्छितो, त्याची बुद्धी 'विशुद्ध' म्हणजेच सात्त्विकी असावी. त्याच्या बुद्धीचा विवेक स्पष्ट आणि पारदर्शक असावा, त्यात लेशमात्रही संशय नसावा. सांख्ययोगाच्या या प्रकरणात सर्वात आधी बुद्धीचा उल्लेख केला आहे; याचे तात्पर्य हे की, सांख्ययोग्याला ज्या विवेकाची आवश्यकता असते, तो विवेक बुद्धीतच प्रकट होतो. त्या विवेकाद्वारेच तो 'जड' वस्तूंचा त्याग करतो.

* **'वैराग्यं समुपाश्रितः':** जसे संसारी लोक रागामुळे -आसक्ती मुळे  वस्तू, व्यक्ती किंवा स्थानांचा आश्रय घेतात, त्यांनाच आपला आधार मानतात, तसेच सांख्ययोगाचा साधक 'वैराग्याचा' आश्रय घेतो.

याचा अर्थ असा की, जनसमुदाय किंवा विशिष्ट स्थानांविषयी त्याची स्वाभाविक निर्लिप्तता असते.

लौकिक आणि पारलौकिक अशा सर्व प्रकारच्या भोगांविषयी त्याचे दृढ वैराग्य असते.

* **'विविक्तसेवी':** सांख्ययोग्याच्या साधकाचा स्वभाव आणि त्याची रुची स्वाभाविकपणे एकान्तात राहण्याची असते. एकान्त सेवनाची रुची असणे उत्तम आहे, पण त्याचा 'आग्रह' नसावा. एकान्त न मिळाल्यास मनात विक्षेप किंवा अस्वस्थता निर्माण होता कामा नये. जर आग्रह नसेल, तर गर्दीत राहूनही तो अस्वथ होणार नाही, म्हणजेच तो सिद्धी आणि असिद्धीमध्ये सम राहील.

एकान्त मिळाला तर ठीक, न मिळाला तरी अंतःकरणात चलबिचल  नको; कारण चलबिचल  म्हणजे संसाराची महत्ता मनात असणे होय, जी ध्यानयोगाला बाधक ठरते. एकान्तात बसून मनाची प्रसन्नता साधन म्हणून उपयोगात आणावी, पण त्यात 'आराम मिळेल', 'कोणी मान- सन्मान  करेल' असे भोगी भाव बाळगणे साधन-मार्गात बाधक असते.

* **'लघ्वाशी':** साधकाचा आहार स्वल्प, नियमित आणि सात्त्विक असावा. 'हित', 'मित' आणि 'मेध्य' असे तीन गुण भोजनात असावेत. शरीराला अनुकूल असावे (हित), जितकी गरज आहे तितकेच घ्यावे (मित), आणि भोजन पवित्र असावे (मेध्य). शरीर पुष्ट करण्यासाठी नव्हे, तर केवळ क्षुधा निवृत्तीसाठी आणि साधनात अडथळा येऊ नये म्हणून औषधाप्रमाणे भोजन करावे.

* **'धृत्यात्मानं नियम्य च':** सांसारिक प्रलोभने समोर आली तरी आपली बुद्धी ध्येयापासून (परमात्मतत्त्वापासून) विचलित होऊ न देणे, ही 'सात्त्विकी धृती' आहे. या दृढतेने इंद्रियांचे नियमन करावे आणि त्यांना मर्यादेत ठेवावे. दिवसभरात सतत ही जागृती असावी की, इंद्रियांनी साधनाविरुद्ध कोणतीही चेष्टा करू नये.

* **'यतवाक्कायमानसः':** शरीर, वाणी आणि मन यांना संयत करणे साधकासाठी अत्यावश्यक आहे. शरीराने व्यर्थ भटकू नये, वाणीने व्यर्थ बडबड, असत्य किंवा निंदा करू नये आणि मनाने सांसारिक विषयांचे चिंतन न करता केवळ परमात्म्याचे चिंतन करावे.

* **'शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा':** ध्यानाच्या वेळी बाह्य जगाचे जे संबंध विषयरूपाने समोर येतात (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध), त्यांचा पूर्णपणे त्याग करावा. विषयांचा रागपूर्वक उपभोग घेणारा साधक ध्यानयोगात यशस्वी होऊ शकत नाही.

* **'रागद्वेषौ व्युदस्य च':** संसारी वस्तूंमध्ये 'महत्त्व' आणि 'उपयोगिता' पाहणे म्हणजेच राग. या रागामुळेच किंवा आसक्ती मुळे  दुसऱ्या वस्तूंबद्दल द्वेष निर्माण होतो. जिथे  आसक्ती -राग असतो, तिथे द्वेष अटळ आहे. हे दोन्ही विकार जोपर्यंत आहेत, तोपर्यंत चित्त स्थिर होत नाही. त्यामुळे साधकाने न राग करावा, न द्वेष.

* **'ध्यानयोगपरो नित्यम्':** साधक नित्य ध्यानयोगपरायण असावा. केवळ ध्यानाच्या वेळीच नव्हे, तर व्यवहार करताना, चालताना, खाताना-पितानाही हा भाव असावा की, परमात्म्याशिवाय संसाराची स्वतंत्र सत्ता नाही.

* **'विमुच्य':** अहंकार (मीपणा), बल (जबरदस्तीने मनमानी करण्याचा हठ), दर्प (संपत्तीचा घमंड), काम (भोगाची इच्छा), क्रोध (अडथळा आल्यावर निर्माण होणारी जळजळ) आणि परिग्रह (सुखासाठी वस्तूंचा संग्रह) - या सर्वांचा साधकाने त्याग करावा.

* **'निर्ममः':** आपल्याकडे असलेल्या वस्तूंमध्ये किंवा शरीरामध्ये 'माझेपण' (ममता) नसावे. ज्या व्यक्ती किंवा वस्तू आज आपल्या आहेत, त्या कालही नव्हत्या आणि उद्याही नसतील. ही सत्यता स्वीकारल्यास साधक 'निर्मम' होतो.

* **'शान्तः':** असत् संसाराशी संबंध ठेवल्यानेच मनाची अशांतता वाढते. जड पदार्थांशी संबंध तुटला की अशांतता आपोआप नष्ट होते. राग-द्वेष निवृत्त झाले की साधक सदैव शांत राहतो.

* **'ब्रह्मभूयाय कल्पते':** असा ममतारहित, शांत आणि सात्त्विक साधक अखेर 'ब्रह्मप्राप्तीसाठी' पूर्णपणे पात्र ठरतो. असत् पदार्थांशी असलेला संबंध सुटताच आत्म्यामध्ये ब्रह्मप्राप्तीचे सामर्थ्य प्रकट होते.

---

================

दासबोध

वीस दशक दोनशे समास असलेला हा रामदास स्वामी यांचा अध्यात्म आणि व्यवहार सांगणारा प्राचीन ग्रंथ आहे. प्रत्येकी दहा अध्यायांचा एक समास बनला आहे. सामान्य माणसाला "खड़े मांडून सिकविला ओम नामा जेवी " या उक्तीने नराचा नारायण बनविणारा विचार यात आहे.
रामदास स्वामी याना प्रत्यक्ष्य श्री रामचन्द्र यांचा अनुग्रह होता. स्वामी सम्पूर्ण भारतभर तीर्थाटन करून भारतीय जनतेची वैचारिक व आध्यात्मिक उन्नति करण्यासाठी वेद वेदांत उपनिषदे गीता  भागवतादी पुराणचा उहापोह  या ग्रन्थाद्वारे  सुरस पद्धतीने करत आहेत
हा ग्रन्थ गुरु शिष्य यांच्यातील  संवाद आहे. त्या मुळे शिष्य साहजिक प्रश्न विचारत आहे. व सदगुरु श्री रामदास स्वामी महाराज त्या प्रश्नाची  आध्यात्मिक व संसारिक उतरे देत आहेत. त्यामुळे सम्पूर्ण ग्रन्थ पहिल्या वाचल्या शिवाय ग्रन्था विषयी स्व -मते निर्माण करू नयेत.
हा ग्रन्थ सार -"जगी पाहता सत्य हे मृत्यु भूमि (मनाचे श्लोक ) किंवा "मरणाचे स्मरण असावे हरी भक्तिस सादर व्हावे "  व आसार- (आत्मज्ञानवीना पार्थ सर्व कर्म निर्थकम् - पांडव गीता )  विचार  आणि नित्यानित्य विवेक यांचा उहापोह करीत आहे.
माणूस अध्यात विचारा शिवाय बद्ध म्हणजे संसारिक बन्धनात बांधलेला असतो. पण संत संगत व सांसारिक अपघात यामुळे मानवी जीवनाकड़े बघन्याचा दृष्टिकोण बदलून सार-आसार काय असावे हा विचार करू लागतो. या अवस्थेस मुमुक्षु म्हणतात. मुमुक्षु अवस्था साधक अवस्थेत परिवर्तित होते, या काळात गुरु मार्गदर्शनाची नितांत गरज असते. गुरुनी सांगितलेल्या विचार आचरणाने साधक सिद्ध बनतो.  या  बद्ध-मुमुक्षु-साधक-सिद्ध अवस्थेतील परिवर्तनासाठी नवविधा भक्ति  कशी आहे. कर्म, उपासना,ज्ञान आणि मुक्ति यांचा संयोग सदगुरुच्या विचाराद्वारे कसा प्राप्त होतो. सद्वस्तु दाखविणारा तो सदगुरु साक्षात परमेश्वर आहे. व त्यानी सांगितलेल्या मार्गाने जाणारा भक्त हा संसाररूपी विभक्ति पासून दूर होऊंन गुरुरूपी सूर्याशी एक होतो. गुरु शिष्य एक होता काळाशी नाटोपति सर्वथा, इतरांची ते काय कथा किटक न्याये, असा गुरूंचा महिमा सांगणारा हा प्रासादिक ग्रन्थ आहे.

# guru mahima, # ramdas, #swami, #dashbodh #Guru, # jai shri ram, #ram      

   

Language

what is purpose of Language? communication. basic concept of language is communicate easily. but when we check it ,there are Quarrel that my language is great . talk in my language. unlesss....
this type of Question is not well that what is your and my language. language made feeling and meaning. if you understand what i say it is meaning and you feel well when i talk to you, then it is good language.

Education

शिक्षण म्हणजे आचरण होय । योग्य वर्तना ने जीवनात शांति येते। जीवन हे गतिमान आहे । त्याला यौग्य आकार फक्त आचरण देऊ शकतो । आचरण हे संस्कार दाखवतात । संस्कार हे परंपरेतुंन येतात .