श्रीमद्भगवद्गीता – अध्याय १८ (मोक्षसंन्यासयोग)

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।

कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत् ॥ श्लोक ६०॥

वाच्यार्थ, शब्दार्थ आणि अन्वयार्थ

अन्वय:

हे कौन्तेय! मोहात् यत् कर्तुम् न इच्छसि, स्वभावजेन स्वेन कर्मणा निबद्धः तत् अवशः अपि करिष्यसि।

शब्दार्थ:

कौन्तेय = हे कुंतीपुत्रा (अर्जुना)!

मोहात् = मोहामुळे / अज्ञानामुळे

यत् = जे (युद्धरूप कर्म)

कर्तुम् न इच्छसि = तू करू इच्छित नाहीस,

स्वभावजेन = तुझ्या स्वतःच्या स्वभावातून उत्पन्न झालेल्या

स्वेन कर्मणा = स्वतःच्या (क्षात्र)कर्माने

निबद्धः = (तू) बांधला गेला आहेस,

तत् = तेच कर्म

अवशः अपि = परवश होऊनही / विवश होऊनही

करिष्यसि = तू नक्कीच करशील.

अन्वयार्थ (सरळ अर्थ):

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: "हे अर्जुना! मोहापोटी तू ज्या युद्धासारख्या कर्माचा आज त्याग करू पाहत आहेस आणि 'मी युद्ध करणार नाही' असे म्हणत आहेस, तू तुझ्या पूर्वसंस्कार आणि क्षात्रस्वभावातून निर्माण झालेल्या कर्मांनी असा काही बांधला गेला आहेस की, शेवटी परवश होऊन तुला तेच कर्म करावेच लागेल!"

ज्ञानेश्वर महाराज यांचे रसाळ विवेचन

माऊली ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकाचे निरूपण करताना अत्यंत व्यावहारिक आणि सुंदर दृष्टांत देतात. ते म्हणतात— माणसाची प्रकृती (स्वभाव) ही इतकी बलवान असते की, ती मानवी अहंकाराला आणि तात्कालिक मोहाला धुडकावून लावते.

पैं पूर्वे वाहतां पाणी । पव्हिजे पश्चिमेचे वाहणीं ।

तरी आग्रहोचि उरे तें आणी । आपुलिया लेखा ॥ १२८६ ॥

भावार्थ: पाणी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहते आहे, आणि एखादा माणूस हट्ट धरून पूर्वेकडून पश्चिमेकडे पोहण्याचा प्रयत्न करतो; तर त्याचा हट्ट केवळ त्याच्या मनात उरतो, पाण्याचा प्रवाह त्याला वाहून नेतोच!

कां साळीचा कणु म्हणे । मी नुगवें साळीपणें ।

तरी आहे आन करणें । स्वभावासी ? ॥ १२८७ ॥

भावार्थ: साळीचा (तांदळाचा) दाणा जर जमिनी रुजताना म्हणाला की, "मी साळीच्या रूपाने उगवणार नाही, तर दुसऱ्याच काही रूपाने उगवेन," तर ते शक्य आहे का? त्याचा स्वभावच साळी बनण्याचा आहे.

त्याचप्रमाणे, माऊली अर्जुनाला सांगतात:

तैसा क्षात्रंस्कारसिद्धा । प्रकृती घडिलासी प्रबुद्धा ।

आता नुठी म्हणसी हा धांदा । परी उठवीजसीचि तूं ॥ १२८८ ॥

तुझी निर्मितीच मुळी शौर्य, तेज, धैर्य आणि दक्षता अशा 'क्षात्रधर्माच्या' (शूर स्वभावाच्या) संस्कारांतून झाली आहे. तू आता मोहापोटी म्हणत आहेस की, "मी हा युद्धाचा पसारा मांडणार नाही," पण तुझा स्वभाव तुला गप्प बसू देणार नाही.

उत्तर रायाच्या दरबारातील सुंदर दृष्टांत:

उत्तरु वैराटींचा राजा । पळतां तूं कां निघालासी झुंजा ? ।

हा क्षात्रस्वभावो तुझा । झुंजवील तुज ॥ १२९५ ॥

माऊली अर्जुनाला त्याच्याच भूतकाळाची आठवण करून देतात— विराट राजाचा मुलगा उत्तरा जेव्हा रणांगणातून पळून जात होता, तेव्हा तू त्याला थांबवून एकट्याने संपूर्ण कौरव सेनेशी युद्ध केलेस ना? कारण तुझ्या रक्तामध्ये, तुझ्या स्वभावातच शूरत्व आहे! म्हणूनच, जरी तू हात-पाय बांधून रथात गप्प बसण्याचा हट्ट केलास, तरी तुझा क्षात्रधर्म तुला युद्धाच्या मैदानात उभे राहण्यास भाग पाडेल.

स्वामी रामसुखदास महाराजांचे सहज-चिंतन:

स्वामी रामसुखदास महाराज या श्लोकाचा अतिशय सखोल उलगडा करतात.

१. स्वभाव म्हणजे काय?

स्वामीजी म्हणतात— पूर्वजन्मातील कर्मे, या जन्मातील आई-वडिलांचे संस्कार, लहानाचे मोठे होताना मिळालेले शिक्षण आणि आपल्या जुन्या सवयी यांचा एकत्रित परिपाक म्हणजे आपला 'स्वभाव'. यालाच भगवंतांनी 'स्वधर्म' म्हटले आहे.

२. प्रकृतीची परवशता आणि सुटकेचा मार्ग:

साधारण मनुष्य प्रकृतीच्या (स्वभावाच्या) परवश असतो. जर अर्जुन स्वतःच्या मोहाने आणि अहंकाराने युद्ध नाकारेल, तर तो स्वभावाच्या परवशतेमुळे रणांगणात उतरेल; पण त्यामुळे त्याला कल्याणकारी फळ मिळणार नाही. परंतु, जर तोच अर्जुन स्वतःचा हट्ट सोडून भगवंतांच्या (किंवा शास्त्राच्या/सद्गुरूंच्या) आज्ञेने युद्ध करेल, तर तेच कर्म त्याचे कल्याण करेल.

स्वामीजींनी एक अप्रतिम उदाहरण दिले आहे:

"आपण गंगेचा नैसर्गिक प्रवाह रोखू शकत नाही, पण गंगेच्या पाण्याचा मार्ग (दिशा) वळवू शकतो."

त्याचप्रमाणे, आपण आपला वर्णोचित स्वभाव एकदम नष्ट करू शकत नाही, पण राग-द्वेष सोडून आणि भगवत्प्राप्तीचे ध्येय ठेवून त्या स्वभावाला अत्यंत शुद्ध व निर्मल नक्कीच बनवू शकतो.

स्वभाव शुद्ध करण्याचे दोन मार्ग:

कर्मयोग: स्वतःच्या आवडीनिवडी (राग-द्वेष) बाजूला ठेवून शास्त्र, माता-पिता किंवा गुरूंच्या आज्ञेनुसार प्रसन्नतेने कर्म करणे.

भक्तियोग: भगवंताला पूर्णपणे शरण जाणे. जेव्हा माणूस भगवंताची बाहुली बनतो, तेव्हा त्याच्यातील सर्व राग-द्वेष आपोआप नष्ट होतात आणि स्वभाव पूर्णतः शुद्ध होतो.

मथितार्थ

प्रत्येकाचा स्वभाव त्याचे पूर्व संचित या जन्मातील संगत यांचेवर तयार होतो त्यामुळे तो स्वभावच त्याला कर्म करायला भाग पाडत असतो ('आता नुठी म्हणसी हा धांदा । परी उठवीजसीचि तूं ) स्वतः च्या स्वभावानुसार कर्म कर्तव्यभावनेने केले की स्वधर्माचे आचरण होते तेच कर्म ईश्वरार्पण होते